درباره ساعت های آفتابی

ساعت های آفتابی

 

ساعت های آفتابی: نمایانگر حرکت وضعی زمین

 

روزگاری بود که بشر برای تعیین وقت از ساعت آفتابی استفاده می کرد. در آن ایام ساعت های آفتابی در قصرها و معابد سراسر جهان ارج و قرب خاصی داشتند. اما امروزه ساعت آفتابی درچیزی در حد ایزار تزئین باغ ها و نمای بناهاست.

منجمان قرن های گذشته به کمک ساعت های آفتابی اطلاعات زیادی درباره ی چگونگی حرکت های موجود در منظومه ی شمسی کسب می کردند و ماهم می توانیم از این مکان بی بهره نمانیم ساعت آفتابی در وهله ی نخست برای نمایاندن گذشت زمان طراحی می شد که با تنظیم و نصب صحیح به خوبی از عهده ی این کار بر می آید. منجمان متوجه شدند این ابزار که پیشگام ساعت مکانیکی و تقویم خورشیدی بود قابلیت اندازه گیری های بسیار پیچیده تری را در بر دارد. اولین چیزهایی که منجمان توانستند روی ساعت آفتابی بخوانند پدیده های فصلی مثل انقلابین، اعتدالین و مسیر حرکت ظاهری خوشید بر مبنای طول راستا و حرکت های سایه در ساعت آفتابی بود.

ساعت آفتابی و و خویشاوند نزدیکش ذات الخلق بر معلومات جغرافیایی بشر هم افزوده اند منجمان خیلی بیشتر از جغرافی دانان به نقشه برداری توجه کردند و مفهوم عرض و طول (مختصات نقاط روی کره که در نجوم و جغرافیا به یک صورت مطرح می شود) را پدید آوردند به وجود قطب های شمال و جنوب دایره های شمالگان و جنوبگان، استوا مدارهای رأس السرطان و رأس الجدی پی بردند .در آن هنگام عبور پای جغرافی دانان و کاشفان به این نقاط نرسیده بود.

منشأ دقیق ساعت آفتابی معلوم نیست. هرودوت تاریخ نگار یونانی که در قرن پنجم پیش از میلاد می زیست به وجود ساعت آفتابی در شهر باستانی بابل (واقع در بین النهرین) اشاره کرده که عجیب هم نیست ،زیرا بابلی ها به رصد آسمان علاقه ی زیادی داشتند. احتمالاً دستاورد مهم نجوم بابلی، یعنی کشف دوره ی تناوب 6/18 ساله ی گرفت های ماه و خورشید مدیون استفاده از ساعت آفتابی است.

 

نخستین ساعت های آفتابی

 

پژوهشگران نجوم باستانی برآنند که نخستین ساعت های آفتابی به صورت میله ای قائم به نام شاخص بودند که روی سطحی افقی نصب می شدند. سایه این شاخص در حد عقربه ی ساعت شمار کارآیی نداشت بلکه می توانست نشان دهنده ی صبح، ظهر و عصر باشد با این حال، احتمالاً با همین ایزار نادقیق بشر 000/10 سال پیش موقع ظهر را با تقریب چند دقیقه تعیین می کرد.

چنین وقتی چگونه قابل دستیابی بود؟ کلید تعیین ظهر خورشیدی، که برای استفاده کنندگان از ساعتهای آفتای لحظه مقدس به شمار می آمد، دانستن هنگام عبور خورشید از نصف النهار بود. نصف النهار دایره عظیمه ای از کره آسمان است که نقاط شمال و جنوب روی افق را به هم وصل می کند و از سمت الراس می گذرد. اما برای مشخص کردن نصف النهار، یافتن شمال حقیقی (یا در نیمکره جنوبی، جنوبی حقیقی) ضروری است.

منجمان از دوره های باستان دریافته بودند که خورشید در ظهر محلی به بیشترین ارتفاع خود می رسد در این موقع خورشید روی نصف النهار واقع می شود و سایه شاخص دائم به کوتاهترین مقدار خود درطول روز می رسد دراین لحظه جهت سایه در  نیمکره شمالی رو به شمال و درنیمکره جنوبی رو به جنوب است.